Planowanie ciąży zazwyczaj zaczyna się od konkretnych kroków: wizyty u lekarza, badań, przyjmowania kwasu foliowego, lepszej diety, większej dbałości o sen, aktywność fizyczną czy przyjmowane leki. Do tej listy warto dopisać jeszcze jedną ważną decyzję: rezygnację z alkoholu — już wtedy, gdy para zaczyna starać się o dziecko, a nie dopiero po pozytywnym teście ciążowym czy pierwszej wizycie u ginekologa.
Dlaczego? Bo ciąża nie zaczyna się w dniu, w którym kobieta widzi dwie kreski na teście. W pierwszych tygodniach może jeszcze nie wiedzieć, że doszło do zapłodnienia, a rozwój dziecka już trwa. Dlatego najprostsza i najbezpieczniejsza zasada brzmi: jeśli planujesz ciążę, zaplanuj także abstynencję.
Ciąża może zacząć się wcześniej, niż pokaże to test
Wiele kobiet dowiaduje się o ciąży dopiero po kilku tygodniach. To naturalne. Pierwsze objawy bywają bardzo subtelne albo łatwo pomylić je ze zmęczeniem, stresem czy zbliżającą się miesiączką.
W tym czasie zarodek intensywnie się rozwija. Już w pierwszych tygodniach zaczynają kształtować się zalążki najważniejszych narządów oraz struktur układu nerwowego. To okres szczególnej wrażliwości na czynniki zewnętrzne, w tym alkohol. Dlatego rezygnacja z alkoholu jeszcze przed potwierdzeniem ciąży nie jest przesadą. To rozsądna profilaktyka.
Jeśli para stara się o dziecko, każdy cykl może być tym, w którym dojdzie do zapłodnienia. Odstawiając alkohol już na etapie starań, zmniejszamy ryzyko, że rozwijające się dziecko będzie miało z nim kontakt w najwcześniejszym, często jeszcze nierozpoznanym okresie ciąży.
Co, jeśli alkohol pojawił się przed zrobieniem testu?
Wiele kobiet przypomina sobie po pozytywnym teście, że wcześniej wypiły alkohol — zanim wiedziały, że są w ciąży. Taka sytuacja nie oznacza automatycznie, że dziecko doznało uszkodzeń, i nie jest powodem do paniki. Najważniejsze jest to, co można zrobić od teraz: całkowicie odstawić alkohol, zgłosić się do lekarza i porozmawiać szczerze z nim lub położną. Warto powiedzieć, kiedy i w jakich okolicznościach pojawił się alkohol — nie po to, by kogokolwiek oceniać, ale po to, by otrzymać właściwe wsparcie i spokojnie zaplanować dalszą opiekę.
Takie podejście jest zgodne z zaleceniami dotyczącymi opieki prekoncepcyjnej, formułowanymi przez ekspertów zdrowia publicznego oraz towarzystwa naukowe i medyczne. Podkreślają one, że przygotowanie do ciąży powinno obejmować rozmowę o zdrowym stylu życia i eliminacji używek, w tym alkoholu. Rozmowa na ten temat nie powinna więc zaczynać się dopiero wtedy, gdy ciąża jest już potwierdzona. Powinna być częścią przygotowań — tak samo jak kwas foliowy, badania kontrolne czy omówienie przyjmowanych leków. To element rozsądnej profilaktyki i dobrej opieki przedciążowej.
Nie ma bezpiecznej dawki alkoholu w ciąży
Wokół alkoholu w ciąży nadal krąży wiele mitów. Ciągle jeszcze można usłyszeć: „lampka wina nie zaszkodzi”, „piwo to nie alkohol”, „ważne, żeby nie pić dużo” albo „na początku ciąży to jeszcze nie ma znaczenia”. Takie słowa często padają bez złej intencji, ale mogą dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
Najważniejszy komunikat jest prosty: nie znamy bezpiecznej dawki alkoholu w ciąży. Nie ma też bezpiecznego rodzaju alkoholu ani takiego momentu ciąży, w którym można powiedzieć, że picie jest bez ryzyka.
Piwo, wino, drink, nalewka czy mocniejszy alkohol różnią się smakiem, stężeniem i sposobem podania, ale zawierają tę samą substancję — alkohol etylowy. To właśnie on może negatywnie wpływać na rozwój dziecka.
Alkohol wypity przez kobietę przenika przez łożysko. Łożysko nie działa jak filtr, który zatrzymuje alkohol i chroni przed nim dziecko. Oznacza to, że dziecko ma z nim kontakt, choć jego organizm nie potrafi jeszcze skutecznie go rozkładać i usuwać. Dlatego instytucje zdrowia publicznego podkreślają, że w ciąży najbezpieczniejszym wyborem jest całkowita abstynencja.
Jak alkohol może wpłynąć na rozwój dziecka?
Alkohol może zaburzać rozwój dziecka na różnych etapach ciąży. Może wpływać między innymi na rozwój mózgu, układu nerwowego, narządów wewnętrznych i całego organizmu. Może także zwiększać ryzyko poronienia, martwego urodzenia, przedwczesnego porodu oraz niskiej masy urodzeniowej.
Jednym z możliwych skutków kontaktu dziecka z alkoholem przed narodzeniem jest FASD, czyli Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych.
FASD nie jest jedną chorobą, która u każdego wygląda tak samo. To grupa różnych trudności rozwojowych, które mogą towarzyszyć człowiekowi przez całe życie. Mogą dotyczyć koncentracji, uczenia się, pamięci, planowania, kontroli emocji, impulsywności, zachowania czy relacji z innymi ludźmi. U części dzieci mogą wystąpić także zaburzenia wzrostu lub wady narządów wewnętrznych.
Ważne jest również to, że skutków FASD nie zawsze widać od razu. Dziecko może po urodzeniu wyglądać zdrowo, a trudności mogą ujawnić się dopiero później — w przedszkolu, szkole albo w sytuacjach wymagających skupienia, zapamiętywania, przestrzegania zasad i radzenia sobie z emocjami.
Dlatego profilaktyka ma tak duże znaczenie. Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania FASD jest unikanie alkoholu w ciąży — a najlepiej także wtedy, gdy ciąża jest planowana.
„Jedno nie zaszkodzi” — dlaczego warto umieć odmówić?
Decyzje dotyczące alkoholu rzadko zapadają w całkowitej samotności. Często pojawiają się przy stole, na weselu, podczas świąt, spotkań rodzinnych, grilla czy wyjścia ze znajomymi. Właśnie dlatego dobrze wcześniej przygotować sobie krótką odpowiedź na sytuację, gdy ktoś częstuje lub namawia.
Najlepiej sprawdzają się proste, spokojne i jednoznaczne komunikaty:
„Nie, dziękuję. Nie piję.”
„Dziś wybieram coś bezalkoholowego.”
„Nie piję, dbam teraz o zdrowie.”
„Nie, dziękuję. Staramy się o dziecko.”
„Nie piję, bo mogę być w ciąży.”
„Wybrałam ciążę bez alkoholu.”
Odmowa alkoholu nie wymaga tłumaczenia. Para może nie chcieć mówić otoczeniu o staraniach o dziecko. Może też jeszcze nie wiedzieć, czy doszło do zapłodnienia. Dlatego tak ważna jest kultura nienamawiania do picia. To prosty sposób wspierania zdrowia, bez wchodzenia w czyjąś prywatność.
W praktyce pomocne może być także przygotowanie się na codzienne sytuacje: mieć w domu napoje bezalkoholowe, wybierać miejsca, w których łatwo zamówić coś bez alkoholu, znaleźć inne sposoby odpoczynku i rozładowywania stresu. Zmiana rutyny bywa szczególnie ważna wtedy, gdy wcześniej alkohol pojawiał się przy okazji relaksu, spotkań towarzyskich albo świętowania.
Rola przyszłego ojca też ma znaczenie
Planowanie ciąży kojarzy się zazwyczaj ze zdrowiem kobiety. To zrozumiałe, bo to w jej organizmie będzie rozwijało się dziecko. Nie oznacza to jednak, że rola mężczyzny zaczyna się dopiero po narodzinach. Zdrowie przyszłego ojca ma znaczenie już na etapie starań o dziecko.
Alkohol może wpływać na męską płodność. Zwłaszcza regularne lub duże picie może pogarszać parametry nasienia: liczbę plemników, ich ruchliwość, budowę oraz objętość nasienia. Może też zaburzać poziom hormonów, w tym testosteronu, obniżać libido i powodować trudności z erekcją lub ejakulacją. Wszystko to może zmniejszać szansę na poczęcie.
Warto pamiętać, że plemniki dojrzewają przez kilka tygodni. Dlatego decyzje podejmowane przez mężczyznę dziś mogą mieć znaczenie dla jakości nasienia za dwa–trzy miesiące. Z tego powodu, jeśli para planuje ciążę, dobrym i odpowiedzialnym rozwiązaniem jest rezygnacja z alkoholu także przez przyszłego ojca — najlepiej już od początku starań.
Ważne jest zatem wspólne stworzenie jak najlepszych warunków do poczęcia i zdrowej ciąży. Abstynencja mężczyzny wspiera partnerkę, ułatwia codzienne wybory i pokazuje, że przygotowanie do rodzicielstwa jest decyzją obojga.
ZAPAMIĘTAJ! – jeśli staracie się o dziecko, alkohol warto odstawić wspólnie — nie tylko po pozytywnym teście, ale już na etapie planowania ciąży. Abstynencja obojga może stać się elementem wspólnego przygotowania do rodzicielstwa, a Wasza wspólna decyzja ma większą siłę!
Autor: Jolanta Terlikowska, Instytut Nowej Kultury, Warszawskie Centrum Edukacji, Diagnozy i Terapii Dzieci z FASD „FASDPoint”.
Bibliografia:
- Polskie Towarzystwo Ginekologiczne, Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie opieki przedporodowej w ciąży o prawidłowym przebiegu.:
https://www.femmed.com.pl/wp-content/uploads/2013/02/rekomendacjaopiekaprzedporodowa.pdf - Kociszewska-Najman B., Pietrzak B., Mazanowska N. i wsp., Rekomendacje. Zaburzenia rozwoju płodu spowodowane spożywaniem alkoholu przez kobietę w ciąży. Karmienie piersią a alkohol, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2017, t. 2, nr 4, s. 176–190.; https://ppm.edu.pl/info/article/WUM19e9ac4a2f134466a26af3b553d13a88/
- Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom; https://kcpu.gov.pl/fasd/
- Ciąża bez alkoholu, strona kampanii edukacyjnej.: https://ciazabezalkoholu.pl/
- Centers for Disease Control and Prevention — CDC, About Alcohol Use During Pregnancy.; https://www.cdc.gov/alcohol-pregnancy/about/index.html
- World Health Organization, Guidelines for identification and management of substance use and substance use disorders in pregnancy, 2014.
https://www.who.int/publications/i/item/9789241548731
