Autor: Aleksandra Wilkin-Day

Poruszenie tematu picia alkoholu przez kobiety w ciąży lub ją planujące może być wyzwaniem dla specjalistów. Jak rozmawiać, aby zwiększyć świadomość pacjentki i ograniczyć ryzyko FASD u dziecka, a przy tym nie zrazić jej i nie wywołać oporu, który może zmniejszyć gotowość kobiety do zmiany zachowania?

Z pomocą może przyjść dialog motywujący – styl rozmowy, który wydobywa i wzmacnia wewnętrzną motywację rozmówcy, zwiększając tym samym prawdopodobieństwo zmiany zachowań, m.in. związanych ze zdrowiem.

Dialog motywujący (ang. motivational interviewing) rozwijany jest od ponad 40 lat, a liczne badania potwierdzają jego skuteczność w takich obszarach, jak profilaktyka i terapia uzależnień, pomoc społeczna, edukacja czy opieka zdrowotna.

Czym jest dialog motywujący?

Dialog motywujący (DM) to przede wszystkim określona postawa wobec rozmówcy, określana jako „duch DM”. Składają się na nią cztery elementy:

Partnerstwo

Traktowanie rozmówcy jako równoprawnego partnera w rozmowie i eksperta od swojego życia, zapraszanie do dzielenia się własną perspektywą oraz dopasowanie interwencji do możliwości rozmówcy.

Akceptacja

Szacunek dla rozmówcy, empatyczne słuchanie i współpraca, powstrzymanie się od oceny oraz zrozumienie perspektywy osoby, z którą rozmawiamy.

Umocnienie

Wydobywanie i wzmacnianie zasobów, które już są w naszym rozmówcy – np. wiedzy, umiejętności i podejmowanych działań – oraz wzmacnianie sprawczości.

Troska

Kierowanie się przede wszystkim dobrem rozmówcy, poszukiwanie interwencji najbardziej adekwatnych do jego sytuacji oraz uczciwość w komunikacji.

Przyjęcie postawy zgodnej z duchem DM pozwala powstrzymać tzw. odruch naprawiania, który często prowadzi do zniechęcenia rozmówczyni i zmniejszenia gotowości do zmiany.

Konfrontacja, pouczanie lub nacisk mogą powodować naturalną reakcję obronną – w dialogu motywującym określaną jako niezgoda lub rozdźwięk w relacji.

Narzędzia dialogu motywującego

Postawa charakterystyczna dla dialogu motywującego wyrażana jest poprzez konkretne umiejętności komunikacyjne.

  • Pytania otwarte – zachęcają do przedstawienia własnej perspektywy i pomagają wydobywać motywację.
  • Dowartościowania – podkreślają wartości, wiedzę, umiejętności i działania rozmówcy, szczególnie te, które mogą wspierać zmianę.
  • Odzwierciedlenia – pomagają empatycznie zrozumieć perspektywę rozmówcy i podkreślić istniejącą już motywację.
  • Podsumowania – porządkują najważniejsze wątki rozmowy, szczególnie te, które mogą wspierać zmianę zachowania.

W dialogu motywującym stosuje się także szczególny sposób udzielania informacji, który szanuje autonomię rozmówcy: 3 × Z – zapytaj, zaproponuj, zapytaj.

Język zmiany

W rozmowie zgodnej z założeniami DM skupiamy się przede wszystkim na wydobywaniu i wzmacnianiu języka motywacji, nazywanego językiem zmiany.

Są to wszelkie przejawy chęci zmiany, świadomości problemu, wartości, które mogą stać za zmianą, oraz działań podjętych w jej kierunku.

Cztery zadania podczas rozmowy o zmianie

  1. Angażowanie – budowanie dobrego kontaktu i zaufania oraz zapraszanie do aktywnego udziału w rozmowie.
  2. Ukierunkowywanie – uzgodnienie celu i wspólnego kierunku rozmowy.
  3. Wywoływanie – wydobywanie i wzmacnianie motywacji do zmiany poprzez eksplorowanie wartości, potrzeb, wiedzy i zasobów.
  4. Planowanie – wspólne uzgadnianie działań, które mogą wspierać zmianę, np. małych kroków, kontaktu z innymi specjalistami lub terminu kolejnego spotkania.

Jak może wyglądać rozmowa z pacjentką?

Przyjrzyjmy się przykładowej sytuacji.

Pacjentka: „Wiem, że z alkoholem w ciąży trzeba uważać, ale ja przecież tylko raz na jakiś czas wypijam lampkę czerwonego wina, więc tu chyba nie ma problemu. To tylko raz na jakiś czas i niedużo.”

Reakcja oparta na „odruchu naprawiania”

„Czy Pani nie wie, że wino to też alkohol? Pani dziecko może urodzić się z FASD. Może nawet już doszło do jakichś uszkodzeń. Musi Pani natychmiast przestać pić!”

Mimo że taka wypowiedź wynika z chęci uświadomienia pacjentce ryzyka i jak najszybszego zatrzymania zachowania, konfrontacja, straszenie i nakaz mogą wywołać opór, próby tłumaczenia się, niechęć do specjalisty lub nawet zakończenie rozmowy.

Odruch naprawiania może być w takiej sytuacji bardzo silny – tym bardziej warto, aby specjalista świadomie zwracał uwagę na sposób prowadzenia rozmowy.

Reakcja zgodna z dialogiem motywującym

„Zdaje sobie Pani sprawę z zagrożeń związanych z piciem alkoholu w ciąży i stara się je Pani ograniczać. Zastanawia się Pani, czy wino na pewno jest bezpieczne. Czy możemy chwilę o tym porozmawiać?”

Specjalista nie konfrontuje i nie poucza. Ukierunkowuje rozmowę na temat picia alkoholu w ciąży, ale robi to z szacunkiem dla pacjentki, zauważając to, co już wie, i zapraszając ją do dalszej rozmowy.

Takie podejście może zwiększyć gotowość pacjentki do zmiany i ograniczyć frustrację po obu stronach.

3 × Z: zapytaj – zaproponuj – zapytaj

Podczas dalszej rozmowy specjalista może chcieć poruszyć temat wpływu alkoholu na rozwijające się dziecko oraz ryzyka FASD. Pomocna może być formuła 3 × Z.

1. Zapytaj

Zapytaj o dotychczasową wiedzę i zachowania pacjentki. Pozwala to dowartościować ją i dopasować przekazywane informacje do tego, co już wie.

„Jak Pani dba o siebie w ciąży? A jak wygląda u Pani sytuacja z alkoholem i innymi używkami?”

„Ostatnio coraz więcej mówi się o FASD. Chciałam zapytać, co Pani wie na ten temat?”

Warto również zapytać o zgodę na przekazanie informacji:

„Czy możemy porozmawiać o tym, jak może Pani zmniejszyć ryzyko FASD?”

„Czy mogę Pani powiedzieć więcej o tym, co obecnie wiemy o wpływie alkoholu na rozwijające się dziecko?”

2. Zaproponuj rzetelną wiedzę

Informacje powinny być przekazywane bez straszenia i obwiniania.

  • Używaj języka zrozumiałego dla pacjentki, bez niepotrzebnie skomplikowanych terminów medycznych.
  • Odnoś się do faktów, badań, wytycznych i kryteriów diagnostycznych FASD.
  • Dawkuj informacje i sprawdzaj, czy są zrozumiałe – zgodnie z zasadą: „kawałek – sprawdź – kawałek”.
  • Obserwuj reakcję pacjentki i dopasowuj do niej swoje interwencje.
  • Normalizuj fakt, że pacjentka mogła spotkać się ze sprzecznymi informacjami i mitami dotyczącymi alkoholu w ciąży.
  • Wzmacniaj sprawczość i wpływ pacjentki.
  • Odwołuj się do wartości ważnych dla rozmówczyni.

Troska o dziecko i poczucie odpowiedzialności za jego zdrowie mogą być silnymi czynnikami motywującymi. Zachowania ryzykowne nie muszą wynikać z chęci zaszkodzenia dziecku – mogą mieć związek z niewiedzą, nieprawidłowymi wzorcami lub innymi trudnościami.

3. Zapytaj ponownie

Po przekazaniu informacji warto ponownie oddać głos pacjentce:

„Co Pani o tym myśli?”

„Czy potrzebuje Pani jeszcze jakichś informacji?”

Czasem pomocne jest pozostawienie pacjentce czasu na przyswojenie nowych informacji i refleksję.

Można umówić kolejne spotkanie, podczas którego wspólnie zostaną zaplanowane dalsze działania.

Co jeszcze może zrobić specjalista?

Warto przygotować materiały, które pacjentka będzie mogła zabrać ze sobą po spotkaniu.

W zależności od sytuacji mogą to być:

  • podstawowe informacje dotyczące FASD,
  • wiarygodne materiały edukacyjne,
  • adresy placówek zajmujących się diagnozą FASD,
  • informacje o poradniach leczenia uzależnień,
  • inne źródła profesjonalnego wsparcia.

Rozmowa nie daje gwarancji – ale ma znaczenie

Rozmowa zgodna z założeniami dialogu motywującego nie daje gwarancji, że pacjentka zmieni swoje zachowanie.

Czas specjalisty jest często ograniczony, a zmiana zależy od wielu czynników, na które nie zawsze mamy wpływ. Istnieją również sytuacje, w których konieczne są bardziej zdecydowane, dyrektywne działania.

Mamy jednak wpływ na postawę, jaką przyjmujemy, oraz sposób prowadzenia rozmowy.

Powstrzymanie odruchu naprawiania, empatyczne słuchanie, wydobywanie języka zmiany oraz przekazywanie informacji bez oceny i straszenia mogą istotnie zmienić przebieg rozmowy z pacjentką.

Bibliografia

Cichoń-Chojnacka, A. (red.) (2024). FASD. Spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych. Lepiej rozumieć żeby lepiej pomagać. Podręcznik dla pracowników socjalnych, asystentów rodziny i kuratorów. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Miller, W.R., Rollnick, S. (2025, wyd. polskie). Dialog motywujący. Jak pomóc ludziom w zmianie i rozwoju. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Rollnick, S., Miller, W.R., Butler, C.C. (2025, wyd. polskie). Dialog motywujący w opiece zdrowotnej. Jak skutecznie pomagać pacjentom w zmianie stylu życia. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.